Het Stegerveld
Een unieke plek in de Nederlandse verzetsgeschiedenis
In ´De Marconist´ word je als lezer meegezogen in een meeslepende reconstructie van moed, geheimen en overleving op het Stegerveld. Op levendige en indringende wijze ontvouwt zich het verhaal van de partizanen die in een ondergronds hol leefden, hun leven riskeerden voor vrijheid en met een geheime radioverbinding en wapendroppings een cruciale rol speelden in het verzet tegen de Duitse bezetter.
Waarom was het Stegerveld zo strategisch belangrijk? Wie waren de mensen die hier hun leven gaven voor een vrij Nederland? ´De Marconist´ geeft een gedetailleerd beeld van de verzetsacties, de jacht op hen door de Duitsers en de stille helden die dit allemaal mogelijk maakten.
Hieronder alvast de context en de belangrijkste achtergronden van deze bijzondere plek.
Het begin
De oorlogsgeschiedenis van het Stegerveld begint in de nacht van 7 op 8 november 1941, wanneer de geheimagenten Huub Lauwers en Thijs Taconis in het diepste geheim per parachute worden gedropt. Zij vormen de voorhoede van een groep van 59 geheimagenten en marconisten die, in samenwerking met de Engelsen en de Nederlandse regering in ballingschap, tussen eind 1941 en medio 1943 in bezet Nederland worden ingezet om betrouwbare informatie te verzamelen.
Via Mariënberg en Vroomshoop reizen Lauwers en Taconis door naar Amsterdam. Helaas worden ze al snel door de Duitsers gearresteerd. Onder druk en misleid door valse beloften werkt marconist Lauwers mee aan de opzet van het beruchte Englandspiel: een operatie waarbij gevangen genomen agenten onder toezicht van de Duitsers valse berichten naar Engeland sturen. Lauwers probeert de geallieerden te waarschuwen, maar zijn gecodeerde noodkreten worden niet herkend.
Als gevolg van deze misleiding worden vrijwel alle in Nederland actieve geheimagenten opgepakt. In 1943 valt definitief het doek voor het Englandspiel, maar niet voordat 59 agenten zijn gearresteerd. In september 1944 worden zij op gruwelijke wijze vermoord in concentratiekamp Mauthausen — onder hen ook Thijs Taconis. Slechts vijf agenten overleven het drama, waaronder Huub Lauwers.
Verzetsgroep Salland
Het Stegerveld krijgt medio 1944 opnieuw strategische betekenis. Wat tegenwoordig bestaat uit landbouwgrond en bosschages, was destijds een uitgestrekt, onontgonnen heidegebied met rivierduinen die doorliepen tot aan de Vecht. De verzetsgroep Salland neemt het terrein in gebruik als droppings locatie voor wapens en agenten. Het krijgt de codenaam ‘Evert’, een eerbetoon aan de verzetsleider in Salland: kapitein Evert Lancker.
Op de grens van Salland en Twente, in het hart van Overijssel, komt het georganiseerde verzet pas echt op gang met de komst van de 49 jarige KNIL officier kapitein A.F. ‘Evert’ Lancker. Zijn statige verschijning en militaire achtergrond verschaffen hem direct gezag. Na de capitulatie in 1940 blijft hij met zijn manschappen door vechten tot aan het Franse Duinkerken, waar hij zich op 21 mei moet overgeven. Kort daarna wordt hij door de Duitsers vrijgelaten en keert terug naar het burgerleven. Al snel raakt hij betrokken bij de verzetsgroep de ‘Orde Dienst’ (OD) in Den Haag en Amsterdam.
Wanneer zijn illegale activiteiten te gevaarlijk worden, duikt Lancker in 1943 onder in Overijssel. Daar sluit hij zich aan bij ‘Lange’ Jan Thijssen, die zich op dat moment afsplitst van de OD om de Raad van Verzet (RVV) op te richten. Thijssen draagt Lancker — lokaal bekend als mijnheer de Jong of simpelweg Evert — op om de RVV in Overijssel verder uit te bouwen. Zijn voorgangers zijn opgepakt of gevlucht en het verzet verkeert in een kwetsbare positie. Door het Englandspiel is het netwerk zwaar geïnfiltreerd en zijn veel verzetsstrijders van het eerste uur gevangen genomen of geëxecuteerd.
Desondanks weet Lancker meerdere verzetscellen op te richten. Zijn netwerk groeit gestaag, al blijven de sabotagedaden nog beperkt. De meeste groepen opereren in stilte en het gebrek aan wapens — slechts enkele pistolen en jachtgeweren — maakt actie moeilijk. In Vroomshoop wordt een groep onder leiding van Frits Haselhoff actief, terwijl rond Stegeren een groep onder Jan Nieboer zich begint te organiseren.
In september 1944 vindt bij de Piksen (Hoge Hexel) de eerste dropping van wapens en agenten plaats. Voor het eerst krijgt het verzet beschikking over Engelse wapens en drie geheimagenten van een zogenaamd Jedburgh-team (commando eenheid) worden gedropt om het verzet te versterken. Helaas ontdekt de Duitse bezetter het terrein, waardoor het onbruikbaar wordt. Men wijkt uit naar het Stegerveld, een afgelegen locatie met een veilige aanvliegroute, buiten bereik van Duits luchtafweergeschut.
Activiteiten op het Stegerveld
Vanaf 6 oktober 1944 tot begin april 1945 is het Stegerveld in gebruik als vast droppingsterrein van de verzetsgroep Salland. In die maanden vinden er tien droppings plaats, soms wekelijks, weken achtereen. Rondom het heidegebied liggen tien boerderijen met zwijgende bewoners. Zelfs de kinderen houden hun mond, al beseffen ze maar al te goed dat er geregeld vreemde vliegtuigen laag overvliegen en spullen afwerpen.
De boerenfamilies Veurink en Weitkamp spelen een cruciale rol. Zij voorzien de mannen in het Hol van aardappelen, melk, spek en zelf verbouwde tabak. Daarnaast regelen ze het vervoer en de tijdelijke opslag van de gedropte wapens. Zonder hun inzet zou de operatie onmogelijk zijn geweest.
In het bos, vlak bij de heide, staat een hut die door het verzet is gebouwd: het Hol. Het dient als eerste opslagplaats voor wapens en een deel van de verzetsgroep verblijft er permanent — mannen die door de Duitsers worden gezocht. Als echte partizanen opereren ze als vrije strijders in een bezet land, waar de repressie zijn hoogtepunt heeft bereikt. Na arrestaties en een infiltratie wordt het Hol in november tijdelijk verlaten. Een maand later verrijst een nieuw onderkomen, een kilometer verderop in de bossen, groter en steviger gebouwd.
Ongeveer twaalf mannen wonen permanent in het Hol, dat tegen een rivierduin is aangebouwd. De buitenkant is zo goed gecamoufleerd dat het voor een argeloze voorbijganger onzichtbaar blijft. Het onderkomen is opgebouwd uit strobalen en parachutestof. De winter op het Stegerveld is zwaar: guur, ijskoud, en het is een enorme uitdaging om maandenlang een groep van minimaal twaalf te voeden. De bewoners zijn vermagerd en onverzorgd, maar hun moraal blijft onverminderd hoog. Begin 1945 worden er gelukkig ook voedsel en kleding vanuit Engeland gedropt.
Landingsterrein ‘Evert’ groeit uit tot een van de meest productieve droppingsvelden van de oorlog.
Tussen augustus 1944 en mei 1945 vinden er in Nederland ruim 200 droppings plaats op 86 afwerpterreinen. In totaal worden 600 pogingen ondernomen, waarvan er 400 mislukken. Elf vliegtuigen gaan verloren, inclusief bemanning van de RAF en soms geheimagenten.
Op het Stegerveld vinden tien droppings plaats. Tel je de droppings bij de Piksen en Geesteren mee, dan komt de inzet van dezelfde ontvangstploeg op twaalf. In totaal komt er op het Stegerveld zo’n 40 ton aan wapens, munitie, levensmiddelen en kleding neer, bestemd voor het bezette Nederland.
Hieronder de inhoud van de 171 gedropte containers. Daarnaast worden 45 ‘persoonlijke’ pakketten afgeworpen, speciaal bedoeld voor geheimagenten en verzetsleiders. Deze bevatten kleding, drank, toiletartikelen, geld en andere speciale bestellingen. Dankzij een strak georganiseerde distributie naar het achterland valt vrijwel niets in handen van de Duitsers.
Naast materiële droppings zijn er in deze periode ook vijf geheimagenten boven het Stegerveld geparachuteerd. Hun missie was van vitaal belang: het ondersteunen van het lokale verzet, het onderhouden van contact met de geallieerden en het doorgeven van cruciale informatie over Duitse troepenbewegingen. Deze agenten vormden de ogen en oren van de geallieerden in bezet gebied, en hun aanwezigheid betekende een directe versterking van de verzetsinspanningen in Overijssel.
- Sjoerd Sjoerdsma, 5 januari 1945: werd de vaste marconist van kolonel Hotz, leider van de Binnenlandse Strijdkrachten in Overijssel
- Anton Gehrels, 17 maart 1945: reisde door naar de Achterhoek en was daar actief als organizer
- Wouter Pleijsier, 17 maart 1945: reisde door naar de Achterhoek en was daar actief als marconist
- Cor den Dekker, 3 april 1945: werd actief in Salland
- Johannes Christiaanse, 3 april 1945: werd actief in Salland
Werking van het droppingsterrein
Om de gedropte ladingen en geheimagenten veilig op te vangen, staat er bij elke dropping een goed georganiseerd ontvangstcomité paraat, doorgaans bestaande uit 15 tot 20 verzetsleden. Het zijn bewoners van het Hol, aangevuld met leden van verzetsgroepen uit Vroomshoop, Beerzerveld en Mariënberg. Iedereen heeft een duidelijke taak; de rolverdeling is strak en efficiënt.
Op de hoeken van het veld staat de gewapende beveiligingsploeg opgesteld. Hun opdracht is simpel: ongenode gasten op afstand houden en het terrein beschermen. Binnen de perimeter opereert de grondploeg, belast met het opsporen van agenten, containers en pakketten in het duister. Drie leden van deze ploeg bedienen witte en rode seinlampen om de piloot te begeleiden. Een vierde zaklamp seint een vooraf afgesproken letter: een ouderwetse maar beproefde methode.
Met de komst van revolutionaire technologieën wordt de operatie nog verfijnder. De S-phone maakt directe communicatie met het vliegtuig mogelijk, waardoor de piloot nauwkeurig over het veld kan worden geleid. De Eureka, een ander innovatief hulpmiddel, fungeert als radiobaken dat al op grotere afstand door de piloten kan worden opgepikt.
Tot slot is er de transportploeg, meestal uitgerust met paard en wagen. Zij zorgen ervoor dat de kostbare lading razendsnel wordt afgevoerd en veilig wordt verstopt in het Hol of bij omliggende boerderijen. Dankzij deze goed geoliede samenwerking verloopt elke dropping met militaire precisie — midden in bezet gebied.
De Bewoners
Het is lastig een exacte lijst op te stellen van de permanente bewoners omdat er ook veel tijdelijke bezoekers zijn geweest. De volgende personen staan bekend als ‘hoofd’ bewoners van het Hol:
Jan (Alias Jethro) Nieboer
Henk (Alias Blonde Henk) Brand
Kees Geurtze
Gijs van de Haar
Kees de Jong
Jaap (Alias de Kock) Kolkman
Roelof van Lohuizen
Bertus Maters
Gerard Niezink
Jan (Alias de jonge Butter) Rutgers
Johan (Butter) Rutgers
Evert (Alias Amos) Vaartjes
Derk Veurink
In de laatste maanden van de oorlog moet Marinus de Bruin noodgedwongen zijn toevlucht zoeken in het Hol. Zijn woning en de naastgelegen familieboerderij, de Bruinhof, zijn overvallen door landwachten. Daarbij wordt een grote groep onderduikers ontdekt, waaronder zes Amerikaanse vliegeniers. Op één onderduiker na weet de familie De Bruin, samen met de onderduikers, zich al schietend — met wapens afkomstig van droppings op het Stegerveld — uit de benarde situatie te vechten en te vluchten. Voor Marinus is terugkeren geen optie, hij moet elders onderdak vinden en sluit zich aan bij de mannen in het Hol.
Ook geheimagent Jaap Hinderink ziet zich genoodzaakt onder te duiken. De Sicherheitsdienst zit hem op de hielen en beschikt inmiddels over een foto van hem. Vanaf maart 1945 verblijft ook hij in het Hol, waar hij zich schuilhoudt voor de Duitse bezetter.
Een frequente gast op het Stegerveld is Jaap Beekman. Hij is als geheimagent en marconist op de Veluwe geparachuteerd en is als vaste marconist aan verzetsleider Lancker verbonden. Jaap Beekman is verantwoordelijk voor het organiseren van de wapendroppings en onderhoudt via zijn geheime zender — met morsecode — contact met Engeland. Hij coördineert de nachtelijke droppings, maar het contact verloopt niet altijd vlekkeloos. Zijn frustratie hierover klinkt door in enkele van de honderden berichten die hij naar de geallieerden stuurt.
Tijdens zijn verblijf in Engeland is Beekman getrouwd met de Franse geheimagente Yolande. Zij wordt in het diepste geheim in Frankrijk afgezet om daar het verzet te ondersteunen. Nog voordat Beekman in Nederland wordt geparachuteerd, krijgt hij te horen dat het contact met Yolande — eveneens marconist — verloren is gegaan. Hij maakt zich grote zorgen om haar lot.
Enkele berichten verzonden door Jaap Beekman:
Beekman: COMMANDANT RVV VAN OVERIJSSEL VERZOEKT DRINGEND OM WAPENS. WAAROM KOMEN JULLIE TOCH NIET? IK ZIT HIER NIET VOOR JAN LUL! VEILIGE ADRESSEN VOOR AGENTEN ZIJN VOORRADIG.
Beekman: IK WERK ALLEEN VOOR RVV EN TERREIN EVERT. HEB RECEPTIE GEREORGANISEERD. WORDT ALLEEN DOOR ONS GEBRUIKT. DIT TERREIN LIGT NOORDELIJK VAN DE VECHT TUSSEN OMMEN EN MARIENBURG EN IS EEN HEIDEVELD BIJ STEGEREN.
Beekman: WIJ VERWACHTEN OP EVERT NIEUWE ZENDING VAN JULLIE. ZEND ONS DEZE KEER UITSLUITEND STENGUNS, HANDGRANATEN, S-PHONES, EUREKAS EN SEINLICHTEN. WIJ KUNNEN DEZE KEER DUS ALLEEN MAAR SEINLICHTEN GEBRUIKEN EN WEL DE K VOOR KAREL. ZEND ONS ALSTUBLIEFT VOLDOENDE ROOKARTIKELEN VOOR TWINTIG MAN.
Beekman: IN DE NACHT VAN MAANDAG OP DINSDAG GEEN VLIEGTUIG GEHOORD OF GEZIEN. IS YOLANDA IN VRIJHEID OF IN GEVANGENIS? KUNT U VOOR HET RECEPTIE COMITÉ VIJFTIEN OF MEER MILITAIRE OVERJASSEN STUREN. DEZE ARME DUIVELS LEVEN IN EEN HUT IN HET BOS EN HEBBEN HET ‘S NACHTS ZEER KOUD.
Londen: OVERJASSEN WORDEN ZO SNEL MOGELIJK GELEVERD. TOT ONZE SPIJT ZIT YOLANDE IN GEVANGENIS MAAR IS LEVEND EN WEL.
Jaap: WIJ HEBBEN WEER VERGEEFS GEZOCHT NAAR TABAK. RECEPTIE COMITÉ ZEER TELEURGESTELD WANT DEZE KERELS MOETEN HARD WERKEN. U KUNT GERUST EEN MAANDSALARIS VAN MIJN BANKREKENING NEMEN OM ROOKARTIKELEN VOOR ONS TE KOPEN. KLETSNATTE PAKJES MET BEDORVEN EIERPOEDER KUNT U GERUST IN ENGELAND HOUDEN. BEDANKT VOOR ZENDMATERIAAL DAT IK MORGEN ZAL TESTEN.
Jaap zal tot en met januari 1945 zeer actief zijn op en rond het Stegerveld. Continue opgejaagd door de Sicherheidsdienst, die zijn zender proberen uit te pijlen. In de eerste week van januari volgen er verschillende arrestaties en het net sluit zich rondom Jaap. Noodgedwongen moet hij vluchten. Eerst bij een boerderij in Den Ham en later in Zwolle bij één van zijn broers. In maart kan hij weer terugkeren om zijn activiteiten tot aan de bevrijding voort te zetten.
Acties
Dankzij de wapens die op het Stegerveld zijn gedropt, kunnen de verzetsgroepen in Salland en het bredere Overijssel zich steeds krachtiger verzetten tegen de Duitse bezetter. Hun belangrijkste acties richten zich op het overvallen van distributiekantoren, met als doel voedselbonnen te bemachtigen voor de relatief grote groep onderduikers in de regio. Daarnaast worden vitale onderdelen van de Duitse infrastructuur aangevallen, zoals spoorlijnen en bruggen.
Begin april 1945 nadert het front snel. De geallieerde legers rukken op en de bevrijding lijkt binnen handbereik. De materialen die de afgelopen maanden in het geheim zijn opgeslagen, worden tevoorschijn gehaald. Leden van het Strijdende Gedeelte van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten (NBS) ontvangen hun wapens. Ze zijn te herkennen aan hun oranje armband, bedrukt met SG-NBS en de Nederlandse leeuw — zo zijn ze herkenbaar, ondanks het ontbreken van een officieel uniform.
Wat volgt is een guerrillaoorlog. Met asymmetrische tactieken probeert het verzet het grote, logge Duitse leger te ontregelen. De Duitsers blazen bruggen op in een poging de geallieerde opmars te vertragen. Verzetsstrijders van de NBS proberen dit te voorkomen, vaak onder vuur. Soms slagen ze erin de sabotage te verijdelen, maar vaak zijn de moedige, doch ongetrainde jongens geen partij voor de ervaren Duitse troepen.
’s Nachts trekken NBS-leden eropuit. Ze plaatsen bandenbommen langs wegen en openen op afstand het vuur op Duitse patrouilles, acties bedoeld om het moreel van de vijand verder te ondermijnen. Maar deze moedige operaties eisen hun tol. Velen van de ondergrondse strijders sneuvelen in de laatste, bloedige fase van de bezetting.
Het Stegerveld
Het Stegerveld is een unieke plek in de Nederlandse geschiedenis. Niet alleen is het één van de weinige locaties waar een echte partizanengroep gedurende langere tijd actief was, het is ook het terrein waar — onder de neus van de Duitse bezetter — één van de grootste hoeveelheden wapens in Nederland zijn geparachuteerd. En dat zonder dat de Duitsers het ontdekten.
De bewoners van het Hol en hun externe helpers hebben met gevaar voor eigen leven bijgedragen aan de strijd tegen het fascisme. Hun inzet was onmisbaar. Velen van hen hebben die strijd met de dood moeten bekopen. Hier, op deze grond, werd vrijheid bevochten — in stilte, in kou, en zonder de illusie dat ze het zouden overleven of er waardering voor zouden krijgen.
Ter nagedachtenis hier enkele verzetsmensen die betrokken waren bij het Stegerveld en hun leven gaven voor onze vrijheid:
Jan (Lange Jan) Thijssen, Operationeel leider RVV en Radiodienst (1908 - 1945)
Albert Ferdinant (Evert) Lancker, kapitein, leider van de RVV en NBS in Salland (1894 - 1945)
Henk Hartholt (Wilde Henk), student, staf RVV Salland (1923 - 1945)
Nico (Jan) Bergsteyn, ondercommandant RVV (1919 - 1945)
Harm Nieboer, broer van RVV commandant Hans Nieboer (1911 - 1944)
Mannes Grendelman, lid RVV Stegeren (1913 - 1945)
Gerrit Griemink, lid RVV Mariënberg (1917 - 1945)
Wolter Oordt, lid RVV Vroomshoop/Stegeren (1919 - 1945)
Kees de Jong, lid RVV Vroomshoop/Stegeren (1921 -1945)
Hierboven een link naar een korte documentaire gemaakt door RTV Oost uit 2004. Hierin vertelt Jaap Beekman over de activiteiten en avonturen op het Stegerveld. Tevens komt Evert Vaartjes aan het woord. Eén van de bewoners van 'het Hol'. Tot slot geeft Hans Nieboer, zoon van verzetsleider Jan Nieboer, context over wat hier heeft plaatsgevonden.
Opgemerkt moet worden dat de anekdotes van Vaartjes niet altijd overeenkomt met wat andere getuigen hebben verteld.
Foto links is een impressie van een landende parachutist. Foto midden gemaakt bij het Hol met de mannen van verzetsgroep Stegerveld in battle dress. Deze foto is in handen gekomen van de SD en is bijna rampzalig geweest. Mogelijk de reden dat maar de helft van de foto het overleefd heeft. Van links naar rechts staand Bertus Maters, commandant Jan Nieboer, Henk Brand, Gehurkt: Johan Rutgers en Jaap Kolkman. Rechts foto van de reünie in 198o op het Stegerveld. Jaap Beekman staat links met de hoed op.
